⏱ زمان مطالعه: 10 دقیقه
اصول و ساختار رفرنس دهی APA چیست؟
شیوه ارجاع‌دهی APA که توسط انجمن روان‌شناسی آمریکا (American Psychological Association) تدوین شده، یکی از پرکاربردترین استانداردهای استناددهی در نگارش مقالات علمی، پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و علوم رفتاری است. هدف اصلی این روش، ایجاد یک چارچوب یکدست، شفاف و استاندارد برای ارجاع به منابع است تا خواننده بتواند به راحتی اصالت مطالب را بررسی کرده و در صورت نیاز به اصل منبع دسترسی پیدا کند.
مبنای کار در شیوه APA، سیستم «نویسنده-تاریخ» (Author-Date) است. در این روش، مشخصات مختصر منبع درون متن اصلی درج می‌شود و مشخصات کامل آن در بخش «فهرست منابع» در انتهای نوشته قرار می‌گیرد. آخرین نسخه ارائه شده از این شیوه‌نامه، ویرایش هفتم (APA 7) است که تغییراتی در جهت ساده‌سازی ارجاع‌دهی و انطباق بیشتر با منابع دیجیتال ایجاد کرده است.
اصول ارجاع درون‌متنی (In-text Citation) در شیوه APA
ارجاع درون‌متنی هنگامی استفاده می‌شود که از نقل‌قول مستقیم، بازنویسی (Paraphrasing) یا ایده‌ای از یک منبع علمی استفاده می‌کنید. ارجاع درون‌متنی در روش APA به دو صورت کلی انجام می‌شود: ارجاع پرانتزی (Parenthetical) و ارجاع روایتی (Narrative).
در ارجاع پرانتزی، نام خانوادگی نویسنده و سال انتشار درون پرانتز و در پایان جمله قرار می‌گیرد. اما در ارجاع روایتی، نام نویسنده بخشی از ساختار جمله است و تنها سال انتشار داخل پرانتز می‌آید.
مطلب مرتبط: فونت استاندارد پایان نامه
- مثال ارجاع پرانتزی: آموزش‌های آنلاین تاثیر قابل‌توجهی بر یادگیری مستقل دانشجویان دارد (رضایی، ۱۴۰۱).
- مثال ارجاع روایتی: رضایی (۱۴۰۱) تاکید می‌کند که آموزش‌های آنلاین تاثیر قابل‌توجهی بر یادگیری مستقل دارند.
اگر از نقل‌قول مستقیم (عبارت دقیق متن اصلی) استفاده شود، ذکر شماره صفحه الزامی است. برای منابع فارسی از حرف «ص.» و برای منابع انگلیسی از «.p» استفاده می‌شود. در صورتی که نقل‌قول مربوط به چند صفحه باشد، از «صص.» یا «.pp» استفاده خواهد شد.
- نقل‌قول مستقیم فارسی: (رضایی، ۱۴۰۱، ص. ۴۵)
- نقل‌قول مستقیم انگلیسی: (Smith, 2020, p. 112)
قواعد ارجاع درون‌متنی بر اساس تعداد نویسندگان
شیوه APA بر اساس تعداد نویسندگان اثر، فرمت‌های متفاوتی برای ارجاع درون‌متنی مشخص کرده است. رعایت این قوانین برای حفظ یکدستی متن اهمیت زیادی دارد.
منبع دارای یک یا دو نویسنده
اگر اثر دارای یک یا دو نویسنده باشد، در تمام ارجاع‌های درون‌متنی باید نام خانوادگی هر دو نویسنده ذکر شود. در متن‌های انگلیسی، میان نام دو نویسنده در ارجاع پرانتزی از نماد «&» و در ارجاع روایتی از کلمه «and» استفاده می‌شود.
- دو نویسنده فارسی: (حسینی و محمدی، ۱۴۰۰)
- دو نویسنده انگلیسی (پرانتزی): (Miller & Davis, 2021)
- دو نویسنده انگلیسی (روایتی): Miller and Davis (2021)
منبع دارای سه نویسنده یا بیشتر
بر اساس ویرایش هفتم APA، اگر منبعی دارای سه نویسنده یا بیشتر باشد، حتی در اولین ارجاع درون‌متنی تنها نام خانوادگی نویسنده اول نوشته شده و پس از آن عبارت «و همکاران» (برای منابع فارسی) یا «.et al» (برای منابع انگلیسی) درج می‌شود.
مطلب مرتبط: نحوه دفاع از پایان نامه
- سه نویسنده یا بیشتر (فارسی): (احمدی و همکاران، ۱۳۹۹)
- سه نویسنده یا بیشتر (انگلیسی): (Taylor et al., 2019)
ارجاع به سازمان‌ها و حقوقی
اگر پدیدآورنده منبع یک سازمان، دانشگاه یا نهاد دولتی باشد، نام کامل سازمان به عنوان نویسنده قرار می‌گیرد. اگر سازمان دارای نام اختصاری شناخته‌شده‌ای باشد، در نخستین ارجاع نام کامل به همراه اختصار داخل کروشه درج شده و در ارجاعات بعدی تنها نام اختصاری استفاده می‌شود.
- نخستین ارجاع: (سازمان بهداشت جهانی [WHO]، ۲۰۲۰)
- ارجاعات بعدی: (WHO، ۲۰۲۰)
قوانین تنظیم فهرست منابع (Reference List)
فهرست منابع در صفحه‌ای جداگانه در انتهای متن پژوهشی قرار می‌گیرد. تمامی منابعی که در متن به آن‌ها ارجاع داده شده است، باید در این فهرست حضور داشته باشند و بالعکس. ساختار کلی این صفحه دارای قواعد مشخصی است:
- مرتب‌سازی الفبایی: منابع باید بر اساس نام خانوادگی نویسنده اول به ترتیب الفبا تنظیم شوند.
- تورفتگی معلق (Hanging Indent): سطر اول هر منبع از ابتدای کادر شروع می‌شود، اما سطرهای بعدی آن به اندازه ۰.۵ اینچ (حدود ۱.۲۷ سانتی‌متر) تورفتگی دارند.
- جداسازی زبان‌ها: در نگارش مقالات فارسی، معمولاً فهرست منابع به دو بخش «منابع فارسی» و «منابع انگلیسی» تقسیم می‌شود و هر بخش جداگانه به ترتیب الفبا مرتب می‌گردد.
- بزرگ‌نویسی در منابع انگلیسی: عنوان مقالات و کتاب‌ها به صورت Sentence case (تنها حرف اول اولین کلمه و اسامی خاص بزرگ نوشته می‌شود) درج می‌گردد، اما عنوان مجلات علمی به صورت Title Case (حرف اول تمامی کلمات اصلی بزرگ) و به شکل مورب (Italic) نوشته می‌شود.
نحوه رفرنس دهی کتاب به روش APA
برای ارجاع به کتاب در فهرست منابع، الگوی ساختاری بر اساس نوع کتاب (تألیفی، ترجمه یا فصلی از کتاب ویراسته‌شده) متفاوت خواهد بود.
مطلب مرتبط: روش تحقیق در پایان نامه
کتاب دارای یک یا چند نویسنده
الگوی عمومی ارجاع کتاب به شرح زیر است:
نام‌خانوادگی، نام. (سال انتشار). عنوان کتاب به صورت مورب. نام ناشر.
- مثال فارسی: تقوی، علی. (۱۳۹۸). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. انتشارات دانشگاه تهران.
- مثال انگلیسی: Brown, L. S. (2018). Feminist therapy (2nd ed.). American Psychological Association.
کتاب ترجمه‌شده
در کتاب‌های ترجمه‌شده، نام نویسنده اصلی در ابتدا می‌آید و نام مترجم پس از عنوان کتاب داخل پرانتز ذکر می‌شود.
نام‌خانوادگی نویسنده، نام. (سال انتشار ترجمه). عنوان کتاب (نام و نام‌خانوادگی مترجم، مترجم). نام ناشر. (تاریخ انتشار اثر اصلی).
مطلب مرتبط: نحوه نوشتن مقدمه پایان نامه
- مثال: اتکینسون، ریتا. (۱۳۹۵). زمینه روان‌شناسی هیلگارد (محمدتقی براهنی، مترجم). رشد. (اثر اصلی منتشر شده در ۲۰۱۴).
فصلی از یک کتاب گردآوری‌شده (Edited Book)
اگر به فصلی مشخص از کتابی ارجاع می‌دهید که هر فصل آن توسط نویسنده‌ای جداگانه نوشته شده و کتاب دارای ویراستار است:
نام‌خانوادگی نویسنده فصل، نام. (سال). عنوان فصل. در نام و نام‌خانوادگی ویراستار (ویراستار)، عنوان کتاب (صص. شماره صفحات). نام ناشر.
- مثال انگلیسی: Belsky, J. (2005). Differential susceptibility to rearing experiences. In B. J. Ellis & D. F. Bjorklund (Eds.), Origins of the social mind (pp. 139–163). Guilford Press.
نحوه رفرنس دهی مقالات علمی و پژوهشی (Journal Articles)
مقالات نشریات علمی از پرکاربردترین منابع در نگارش‌های آکادمیک هستند. برای ارجاع درست به مقاله، داشتن نام مجله، دوره (Volume)، شماره (Issue)، شماره صفحات و کد شناسه دیجیتال (DOI) یا پیوند اینترنتی ضروری است.
مطلب مرتبط: نمره دفاع از پایان نامه
فرمت کلی شیوه APA برای مقالات به صورت زیر است:
نام‌خانوادگی، نام. (سال انتشار). عنوان مقاله. نام مجله علمی، دوره(شماره)، صفحات. https://doi.org/xx.xxx
- مثال مقاله فارسی: کریمی، مریم، و صادقی، علیرضا. (۱۴۰۰). بررسی رابطه انگیزش تحصیلی و پیشرفت درسی در دانشجویان. پژوهش در نظام‌های آموزشی، ۱۵(۵۲)، ۴۵-۶۰. https://doi.org/10.22034/jiera.2021.123456
- مثال مقاله انگلیسی: Grady, J. S., Her, M., Moreno, G., Perez, C., & Yelinek, J. (2019). Emotions in storybooks: A comparison of storybooks that represent ethnic minorities. Psychology of Popular Media Culture, 8(3), 207–217. https://doi.org/10.1037/ppm0000185
در ویرایش هفتم APA، شناسه DOI باید به شکل یک لینک استاندارد با عبارت https://doi.org/ آغاز شود و نیازی به نوشتن عبارت پیشین «:doi» نیست.
نحوه ارجاع به وب‌سایت‌ها و صفحات اینترنتی
ارجاع به پایگاه‌های اینترنتی زمانی انجام می‌شود که مطلب مورد نظر در قالب مقاله علمی، کتاب یا گزارش رسمی منتشر نشده باشد و صرفاً یک صفحه وب باشد. ساختار استاندارد ارجاع به صفحه وب به شرح زیر است:
مطلب مرتبط: ثبت پایان نامه در ایران داک
نام‌خانوادگی، نام نویسنده یا نام سازمان. (سال، روز ماه). عنوان صفحه یا مطلب به صورت مورب. نام وب‌سایت. URL
- مثال با نویسنده مشخص: کاظمی، حسین. (۱۴۰۱، ۱۲ اردیبهشت). تحلیل روندهای روان‌شناسی شناختی. دنیای روان‌شناسی. https://example.com/cognitive-trends
- مثال با نویسنده سازمانی: سازمان بهداشت جهانی. (۲۰۲۱، ۱Wait ۵ مارس). توصیه‌های سلامت روان در سلامت همگانی. https://www.who.int/mental_health/advice
در صورتی که صفحه وب فاقد تاریخ انتشار باشد، از عبارت «بی‌تا» (بدون تاریخ) در فارسی یا «.n.d» (no date) در انگلیسی استفاده می‌شود. همچنین عبارت «بازبازیابی شده از» (Retrieved from) در ویرایش جدید APA حذف شده و تنها درج مستقیم آدرس اینترنتی (URL) کافی است، مگر اینکه متن صفحه وب مرتباً تغییر کند و تاریخ بازبازیابی اهمیت داشته باشد.
رفرنس دهی پایان‌نامه، مقاله کنفرانس و گزارش علمی
علاوه بر کتاب و مقاله، پژوهشگران از منابع دیگری مانند پایان‌نامه‌ها و مقالات همایش‌ها نیز استفاده می‌کنند.
مطلب مرتبط: اصطلاحات پایان نامه
پایان‌نامه و رساله دانشگاهی
اگر پایان‌نامه از یک پایگاه داده یا مخزن دانشگاهی برداشت شده باشد، مقطع و نام دانشگاه داخل کروشه ذکر می‌شود.
نام‌خانوادگی، نام. (سال). عنوان پایان‌نامه یا رساله [پایان‌نامه کارشناسی ارشد/رساله دکتری، نام دانشگاه]. نام پایگاه داده یا مخزن.
- مثال: نوری، سارا. (۱۳۹۹). تأثیر هوش هیجانی بر رهبری سازمانی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی]. ایران‌داک.
مقاله همایش و کنفرانس
برای ارجاع به مقاله‌ای که در مجموعه مقالات یک همایش علمی چاپ شده است:
- مثال: ابراهیمی، رضا. (۱۳۹۸). نقش فناوری در یادگیری معکوس. در مجموعه مقالات سومین کنفرانس ملی نوآوری در علوم تربیتی (صص. ۱۱۲-۱۲۵). شیراز.
تفاوت‌های کلیدی ویرایش هفتم APA با ویرایش ششم
شناخت تغییرات ویرایش جدید APA (APA 7) باعث جلوگیری از به‌کارگیری قواعد قدیمی می‌شود. مهم‌ترین تغییرات در جدول زیر خلاصه شده‌اند:
مطلب مرتبط: نحوه نوشتن پیشینه تحقیق
| موضوع ارجاع | ویرایش ششم (APA 6) | ویرایش هفتم (APA 7) |
|---|---|---|
| ارجاع درون‌متنی (۳ نویسنده و بیشتر) | در اولین ارجاع نام همه نوشته می‌شد (تا ۵ نفر) | از همان نخستین ارجاع از «و همکاران» / «.et al» استفاده می‌شود |
| مکان ناشر در ارجاع کتاب | مکان ناشر (شهر و کشور/ایالت) درج می‌شد | مکان ناشر به کلی حذف شده است |
| فهرست نویسندگان در فهرست منابع | تا ۷ نویسنده نوشته می‌شد | تا ۲۰ نویسنده به‌طور کامل نوشته می‌شود |
| فرمت شناسه DOI | به صورت doi:10.xxx یا لینک قدیمی | به صورت لینک استاندارد https://doi.org/10.xxx |
| عبارت پیش‌فرض لینک‌ها | عبارت «Retrieved from» درج می‌شد | عبارت «Retrieved from» حذف شده و تنها URL می‌آید |
شیوه مواجهه با اطلاعات ناقص در ارجاع‌دهی
در بسیار از موارد هنگام ارجاع به منابع الکترونیکی یا قدیمی، برخی اطلاعات مانند نام نویسنده، تاریخ یا شماره صفحه در دسترس نیست. استاندارد APA برای این شرایط راهکارهای مشخصی ارائه کرده است:
- بدون نویسنده: عنوان مطلب یا کتاب به جای نام نویسنده در ابتدای ارجاع قرار می‌گیرد.
- بدون تاریخ انتشار: از علامت اختصاری (بی‌تا) در منابع فارسی و (.n.d) در منابع انگلیسی در محل تاریخ استفاده می‌شود.
- بدون شماره صفحه (برای نقل‌قول مستقیم): از شماره پاراگراف با علامت اختصاری «پار.» در فارسی یا «.para» در انگلیسی، یا عنوان بخش (Section Heading) استفاده می‌شود؛ مانند: (رضایی، ۱۴۰۱، پار. ۴).
خطاهای رایج در رفرنس دهی APA و نحوه اصلاح آن‌ها
عدم دقت در جزئیات ارجاع‌دهی می‌تواند به کاهش اعتبار علمی متن منجر شود. بررسی پژوهش‌ها نشان می‌دهد موارد زیر از شایع‌ترین اشتباهات پژوهشگران در به‌کارگیری روش APA است:
- اختلاط نشانه‌گذاری انگلیسی و فارسی: استفاده از ویرگول انگلیسی (,) در متون فارسی یا بالعکس. در متن فارسی باید از ویرگول فارسی (،) استفاده کرد.
- مورب (Italic) کردن اشتباه بخش‌ها: مورب کردن عنوان مقاله به جای عنوان مجله، یا مورب کردن عنوان فصل به جای عنوان کتاب. در APA، عنوان اثر اصلی (کتاب یا مجله) مورب می‌شود، نه عنوان مقاله یا فصل.
- عدم تطابق ارجاعات درون‌متنی و فهرست منابع: درج منبعی در متن که در فهرست انتهای متن وجود ندارد یا بالعکس. پیش از تحویل نهایی، تطابق یک‌به‌یک ارجاعات الزامی است.
- استفاده از عبارت «و همکاران» برای دو نویسنده: برای اثر دارای دو نویسنده، نام هر دو باید همیشه قید شود و نباید از عبارت «و همکاران» استفاده کرد.
پرسش‌های متداول درباره نحوه رفرنس دهی APA
چگونه به یک منبع به نقل از منبع دیگر (منبع دست دوم) ارجاع دهیم؟
تا حد امکان باید به منبع اصلی مراجعه کرد. اما اگر دسترسی به منبع اصلی ممکن نباشد، در متن اصلی نام نویسنده اولیه ذکر شده و در پرانتز منبع دوم که مطالعه کرده‌اید با عبارت «به نقل از» آورده می‌شود. در فهرست منابع نهایی، تنها مشخصات منبعی که خودتان مطالعه کرده‌اید (منبع دست دوم) درج می‌گردد.
مطلب مرتبط: نحوه تنظیم فهرست در ورد
مثال درون‌متنی: بر اساس نظریه پیژه (۱۹۷۰، به نقل از کرمی، ۱۳۹۸)…
نحوه ارجاع به ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT در APA 7 چگونه است؟
مطابق با راهنمای رسمی انجمن روان‌شناسی آمریکا، برای ارجاع به پاسخ‌های دریافت شده از هوش مصنوعی، OpenAI به عنوان نویسنده و ChatGPT به عنوان عنوان مدل در نظر گرفته می‌شود.
مثال فهرست منابع: OpenAI. (2023). ChatGPT (Mar 14 version) [Large language model]. https://chat.openai.com/chat
آیا نرم‌افزارهای مدیریت منابع مانند EndNote یا Mendeley ارجاع APA را بدون خطا انجام می‌دهند؟
این نرم‌افزارها ابزارهای بسیار مفیدی برای سازماندهی منابع هستند، اما خروجی آن‌ها وابسته به اطلاعاتی است که کاربر وارد کرده است. خطا در حروف بزرگ و کوچک اسامی انگلیسی یا عدم تنظیم درست مشخصات مجله در پایگاه داده اولیه می‌تواند باعث ایجاد اشتباه در خروجی نرم‌افزار شود. بنابراین بررسی چشمی نهایی توسط پژوهشگر همیشه ضروری است.
